Nonni bróðir hefur skrifað ótrúlega fyndinn en sannan pistil um hvernig fermingarárið hefur breyst á milli kynslóða. Kíkið á tengilinn inn á síðuna hans http://www.jondan.is/jondan/?D10cID=page&id=21

Í færslunni hér á undan nefndi ég, sem sjálf er hreintungusinni og málfarsrasisti, hvað tökuorðið rasismi væri prýðilegt orð. Vissulega hafa verið gerð ágæt orð eins og kynþáttahyggja og kynþáttamismunun en þau duga hvert um sig aðeins fyri sitt afmarkaða svið og ekkert þeirra er hægt að nota í yfirfærðri merkingu. Það er einmitt yfirfærða merkingin sem mér finnst svo notadrjúg þegar ég þarf að tala um aðra fordóma sem líkjast rasisma eða lúta svipuðum lögmálum og hann. 

     Árni Bergmann - sá frábæri pistlahöfundur - sagði einhvern tíma að gangverk fordómanna væri alltaf hið sama.  Setningin hefur setið hefur í minninu og dúkkað upp þegar reynslan hefur sannreynt þessa fullyrðingu. Heimsráðstefnan í Durban ver enda tileinkuð rasisma, útlendingaótta og ámóta umburðarleysi og meðal þeirra sem kynntu málstað sinn voru bæði samkynhneigðir og fatlaðir. Í aðdraganda ráðstefnunnar var aukaráðstefna sem fjallaði eingöngu um það hvernig rasismi tengdist náttúruvernd og í riti UNESCO vegna ráðstefnunnar var varað við mismunun vegna menntunar, efnahags og búsetu, svo eitthvað sé nefnt.  - Rasismi og stéttaskipting renna þannig á vissan hátt út í eitt.

     Kynjafordómar og -mismunun eru gott dæmi um gangverk sem er samsorta rasisma. Hér á Íslandi hefur búseturasismi viðgengist lengi og lýtur einnig sömu lögmálum. Þar er þó ólíku saman að jafna að því leyti að margra áratuga vinna hefur verið lögð í að jafna hlut kynjanna og það er almennt viðurkennt að stöðu þeirra beri að jafna. Landsbyggðarrasisminn hefur hins vegar fengið að geisa óáreittur að mestu og hið opinbera er virkur gerandi í eineltinu - þótt á yfirborðinu séu allir sakleysið uppmálað.

Í gær var fjallað í Speglinum um ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Genf um rasisma og úrræði við honum. Ég hjó eftir að sagt var: „Fyrri ráðstefna samtakanna um sama efni var í Durban í Suður-Afríku fyrir átta árum og þótt skila litlu".  Sjálf var ég á þeirri ráðstefnu - raunar aðallega á hliðarráðstefnunni fyrir félagasamtök - en kom einnig lítillega inn á ráðstefnu stjórnvalda þótt ég væri ekki í viðræðuhópi.

Það sem ég tel aðal ástæðuna fyrir því hve lítinn árangur fólk merkir af ráðstefnunni í Durban er tímasetning hennar - sem enginn gat séð fyrir að væri slæm. En þegar allur mannskapurinn var á heimleið frá ráðstefnunni og kynning hefði átt að vera að hefjast af hálfu sendinefnda og annarra þátttakenda heima fyrir ... hvað gerðist þá? Jú þá reið yfir 11. september sem ekki aðeins útilokaði og kaffærði alla jákvæða umfjöllun um ráðstefnuna, heldur varð upphafið að mesta andúðaráróðri sem ég hef orðið vitni að. Það er því útilokað að segja hvað hefði getað gerst miðað við „eðlilegar" aðstæður og ekki sanngjarnt að segja að ráðstefnan hafi verið mislukkuð.

     Það var líka íjað að því að ráðstefnan hefði verið í upplausn. Varðandi það hvenær ráðstefna sé í upplausn, þá finnst mér t.d. gert allt of mikið úr því að stjórnvöld í Bandaríkjunum tóku ekki þátt. Það er kominn tími til að ríki haldi sínu striki án of mikils tillits til þeirra. Þau eiga ekki að stjórna ... þau þurfa að gera upp við sig líkt og aðrir hvort þau vilji vera með. (Raunar sögðu Bandaríkjamenn sem ég hitti á ráðstefnunni „the real America is hid behind the Bush")

     Auðvitað skipta opinberar aðgerðir miklu máli. En viðhorf ráða líklega meiru en aðgerðir stjórnvalda, einmitt í málefnum sem snúa að fordómum og mismunun í daglegu lífi. Hvers kyns kynningar- menningar- og fræðsludagskrá í tengslum við ráðstefnuna í Durban var alveg gríðarleg og opnaði hugsun minni marga glugga. Ef örlítið af þeirri umfjöllun hefði skilað sér til almennings í gegn um fjölmiðla hefði það skipt afskaplega miklu máli. Harry Belafonte hélt því einmitt fram í innleggi sem hann flutti, að ábyrgð og möguleikar bæði skemmtanaiðnaðarins og fjölmiðla væru afgerandi. Honum þótti illa með það vald farið. (En mér þótti vænt um að sjá hann koma fram í fjölmiðlum hér á landi síðar)

     Þrátt fyrir þessa athugasemd mína var Friðrik Páll samt með fína umfjöllun. - Sérstaklega var ég ánægð að heyra að orðið rasismi sé ekki útilokað sem sletta. Ef við getum sagt kapitalismi og kommúnismi, getum við rétt eins sagt rasismi. Öðruvísi er ekki hægt að vísa til allra mögulegra merkinga orðsins í einu orði á íslensku. Það er mjög snúið að velja milli hinna ólíku íslensku valkosta - kynþáttahyggja, kynþáttafordómar, kynþáttamismunun, kynþáttahatur - en síðastnefndi kosturinn er of oft valinn. Ég held ekki að kynþáttahatur sé til staðar á Íslandi þótt vissulega finnist fordómar og ákveðinn ótti - jafnvel andúð - en ekki hatur. Ég tel afar varasamt að senda umræður ofan  í skotgrafir með of harkalegu og álasandi orðavali. Það er hvorki sanngjarnt né heppilegt að segja við fólk að það sé verra en það er.

Veturinn sem ég bjó í Tékklandi var ég í íbúð með ungri konu sem aldrei hafði kynnst vori - enda hafði hún aldrei lifað vetur, fyrr en þá.

Hún Jennifer ólst upp í Suður-Afríku og hafði búið eitt ár í Ísrael. Svo kom hún til Tékklands - til Evrópu - til þessa ægilega heimshluta þar sem jörðin og mannlífið stokkfrusu yfir veturinn. Hún hafði aldrei kynnst annarri eins raun. Þó hafði hún vanist átökum, blóðugum bardögum, ofsóknum og manndrápum. Allt var skárra en frostið.

Vorið var henni uppgötvun, frelsi og nýtt líf.


Mér verður pínulítið hugsað til hennar núna þegar birtan og farfuglarnir eru mætt á svæðið, þótt snjórinn hafi ekki enn hleypt jarðargróðrinum að.

Það er verið að hóa saman á nemendamót RSK, skóla sem ekki er lengur til,  Héraðsskólans að Reykjum í Hrútafirði, í daglegu tali kallaður Reykjaskóli. Það er verið að halda upp á 40 ára útskriftarafmæli árgangsins. Skóli sem ekki er lengur til er náttúrlega forngripur. Ætti maður að sakna hans?

   Það er nú ekki það fyrsta sem kemur upp í hugann. Og hvers vegna ekki? ... Kannski vegna þess að ég er einfari. Ég var alin upp í sveit, ég átti fjóra bræður - tvo eldri og aðra tvo yngri. Útvarpið var aðal félagskapurinn. Þá sjaldan að ég átti frí lék ég mér við Trygg og seinna Lappa. Félagar mínir voru skepnurnar; kýrnar og kindurnar - síður hrossin (enda voru þau sjaldan á húsi og ég ekki notuð í smalamennsku nema rétt í fyrirstöðu). Þegar ég hugsa til baka snúast minningarnar um landið, móana, grasið, fjörðinn, veðrið, fuglahljóðin, himininn. Vinir eða félagar eru ekki í þeim myndum.

   Þegar ég kom í skóla varð ég fyrir menningarsjokki - við að kynnast tegundinni stelpum. Fliss og píkuskrækir! Ég hefði átt betur heima innan um strákana, en ég var bara ekki strákur. Þetta háði mér þó ekki að ráði í barnaskóla - held ég. Það var fyrst þegar ég kom í Reykjaskóla sem ég var innilokuð með jafnöldrum allan sólarhringinn, alla daga vikunnar allan veturinn. Með gelgjum sem voru mér gjörsamlega framandi - og ég þeim. Sex í herbergi. Ég talaði fullorðinsmál, ritgerðirnar mínar voru, hvað skal segja ... ég hafði gríðarlega góð tök á minningargreinastíl.

   Auðvitað var ég viðundur. Og viðundur verða viðfangsefni vísindalegra tilrauna. Hvernig bregst hún við ef ... Eigum við að prófa að ... Tiltölulega snemma var títiprjónabox tæmt í rúmið mitt. Sængin var falin frammi í skúringakompu. Vatni var skvett yfir mig á klósettinu - því að ekki einu sinni þar hafði maður lokað rými fyrir sjálfan sig.  Ég vandist því að pískriðið hljóðnaði þegar ég kom inn, eða að það kom auka fliss þegar ég birtist. Í útivistinni spurði enginn; Inga viltu ekki labba með okkur? Í tímum þar sem ekki var föst sætaskipan var eins gott að mæta snemma og geta sest við tómt borð svo að einhver þyrfti að koma til mín en ég þyrfti ekki að horfa yfir bekkinn og vita að ég væri hvergi velkomin.

   Ég kunni ekki á þetta, ég kunni ekki mannleg samskipti. En ég kunni svolítið að læra svo að ég gerði það bara. Það varð mér til góðs að því leyti að um vorið var mér boðið að sleppa öðrum bekk og fara beint í landspróf. Þá komst ég í tveggja manna herbergi og fékk yndislegan herbergisfélaga. Bekkjarfélagarnir voru að mestu komnir yfir verstu gelgjuna og ég var nokkurn veginn látin afskiptalaus.

   Ég var fegin að vera óáreitt en það hvarflaði þó ekki að mér að hafa neitt frumkvæði í samskiptum. Ég hef þess vegna álitið að það væri alfarið mér að kenna að ég tilheyrði ekki hópnum seinna árið mitt í Reykjaskóla. Þar hefði enginn gert mér neitt. Það var ekki fyrr en ég sá opinmynnta undrun bekkjarsystkina minna þegar ég ákvað fyrir fimm árum að mæta á svona sammenkomst árgangsins að mér varð ljóst að dæmið var ekki alveg svo einfalt. Einhver var svo elskuleg að spyrja blátt áfram: Vorum við hræðilega kvikindisleg við þig?  Þau voru það ekki, en heldur ekki almennileg. Sjálf var ég heldur ekki almennileg við neinn.

Á vefsíðunni International Business Times er birtur listi yfir borgir sem þar eru nefndar tíu mestu trúarborgir heimsins. Athyglisvert er að Haifa í Ísrael er á listanum og þar eru grafhýsi Bábsins, garðarnir og stallarnir þungamiðjan. Borginrar á topp tíu listanum eru þessar:

Mekka í Saudi Arabíu

Lhasa í Tíbet

Betlehem í Ísrael

Varanasi á Indlandi

Vatíkanið

Haifa í Ísrael

Salt Lake City í Utah í Bandaríkjunum

Jerúsalem í Ísrael

Pushkar á Indlandi

Medína í Saudi Arabíu

Slóðin á vefsíðu International Business Times er:

http://www.ibtimes.com/contents/20090327/ten-worlds-most-religious-cities.htm

Að vera alein heima, ekkert sem rekur á eftir mér - þannig lagað. Að fara í sturtuna og fá sér morgunteið án þess að vera á hlaupum. Vorbirtan treður sér inn um öll augu hússins og yfirtekur sálina. Ísafjarðarlognið - kyrrðin - hefur verið ríkjandi dögum saman og hvort sem ég lít út um eldhúsglugga eða þá gluggana í svefnherberginu eða í stofunni, blasa við mér fjöll. Veggir utan um tilveru mína. ótrúlega skýlandi. Að búa í bæ - í mannabyggð - og þó svona úti í sjálfri náttúrunni, það eru forréttindi. Í fjallaþorpi við sjóinn, fágætt og einstaklega rómantískt.

Þannig spurði dóttir mín, trítla fyrir mörgum árum eftir að við höfðum mætt Sigga heilsa á götu og átt við hann stutt spjall.

   Glaðlegi, útskeifi maðurinn sem gekk um götur Ísafjarðar, dálítið stirður í vaggandi göngulaginu og með litla fingur einkennilega útstæðan; hann var besti maður á Íslandi í augum dóttur minnar. Vissulega var hann einkennilegur utangarðsmaður sinnar kynslóðar, gekk ekki heill til skógar eins og sagt er. Kannski hefði fólk jafnvel hræðst hann ef hann hefði búið í stærra samfélagi þar sem hann hefði verið ókunnugur skrítinn kall. En hjá okkur var hann bestur, enda eini maðurinn sem heilsaði börnum með handabandi og talaði við þau sem fullgildar persónur. - Svona var hann óttalega skrítinn.

Nú þegar syrtir í álinn í íslensku efnahagslífi hef ég staðið mig að því hvað eftir annað að vitna í eina af mínum kærustu fyrirmyndum í lífinu, Betty Reed. Ég var ung þegar hún setti pólitík í rétt samhengi fyrir mig. Pólitík á að snúast um leitina að jafnvægi milli einstaklnigsfrelsis og samábyrgðar, sagði hún. Eftir það hef ég aldrei lent í vandræðum um hvort ég vildi líta til hægri eða vinstri í pólitík. Báðir þessir þættir eru hverju samfélagi nauðsynlegir, en hvorugur leiðir til góðs án hins.

Betty dó á laugardaginn var, og hún er jörðuð í dag í Belfast. Tilfinningarnar sveiflast milli söknuðar, gleði og þakklætis. Það var auðvitað einstakt að fá að kynnast manneskjunni Betty Reed sem þrátt fyrir ömmulegt yfirbragðið og hnútinn í hnakkanum, veitti sífellt af spriklandi lífsfjöri, afburða greind og yfirsýn, en þar að auki þessari hlýju alúð. Hún var ein af þeim fáu sem ég vissi meðan ég umgekkst hana, að það væru forréttindi að hitta hana, að fá að hafa hana inni á sínu eigin heimili - í mat og gistingu.

Betty kom þó nokkrum sinnum til Ísafjarðar sem ráðgjafi, og hún hikaði ekki við að ferðast á hvaða árstíma sem var. Ef spáin var slæm og leit út fyrir að hún yrði veðurteppt sagði hún bara: Þá kynnist ég aðstæðunum sem fólk býr við.

Maður getur víst ekki verið alls staðar. Mér þykir alla vega vænt um að Svana og Barbara komust til Belfast í útförina. Ég náði að eiga bænastund með sjálfri mér þegar athöfnin hófst, áður en ég hljóp í vinnuna. Yfir hvítri fjallsbrúninni var þessi göldrum líki litur samsettur af bláu og gylltu. Heiðríkjan varð táknmynd fyrir æðra líf.

Barney Leith skrifaði um Betty morguninn sem hún lést:

http://www.leithjb.net/blog/2008/10/25/betty-reed-passing-of-a-redoutable-british-bahai/

Það er nú orðið ljóst að eitt mesta ábyrgðarhlutverk sem Íslendingur getur tekist á hendur er að gista á tjaldsvæði.

Þetta er borðleggjandi: Við megum sofa hjá 14 ára (þótt við megum að vísu ekki gifta okkur fyrr en átján). Við megum keyra bíl 17 ára. Átján ára fáum svokallað sjálfræði. Þá fáum við líka kosningarétt og meira að segja má kjósa okkur í sveitarstjórnir og á sjálft löggjafarþingið. Tveimur árum seinna megum fara að drekka brennivín - en að sofa í tjaldi á þar til gerðu vöktuðu tjaldsvæði, til þess verðum við að vera minnst tuttugu og þriggja!